Wstęp do Prawoznawstwa 2011-2012

ebook / download / pobieranie / do ÂściÂągnięcia / pdf

Wstęp do Prawoznawstwa 2011-2012, Studia, Prawo, 1 rok, Wstęp do prawoznastwa

Wstęp do Prawoznawstwa 2011/2012
prof. Bartosz Brożek i Jerzy Stelmach
Mam nadzieję, że notatki się przydadzą. Sam potrzebuję materiałów z innych przedmiotów, więc
jeśli chciałbyś/chciałabyś się odwdzięczyć, napisz na adam.gierada@uj.edu.pl. Proszę nie
udostępniać tego pliku bez tej wiadomości.
Pozdrawiam,
Adam Gierada
Pojęcie prawa, jako normy
1. Norma jest idealną formą prawa. Najczęściej nie posiadają znaczenia poznawczego (nie
można przypisywać prawdy lub fałszu). Zamiast tego, można im przydzielić kryteria m.in.
sprawiedliwości, słuszności, miarodajności i skuteczności. Na podstawie tych cech można
wartościować, w przeciwieństwie do prawdy, która jest "zero-jedynkowa".
2. Jak zidentyfikować normę prawną?
Dyrektywy - wypowiedzi o charakterze powinnościowym, bezpośrednio lub pośrednio, np.
- zalecenia (rodzic-dziecko, w pracy) - dyrektywy słabe
- życzenia (życzę Ci dobrego = powinieneś mieć dobre)
- rozkazy
Normy - dyrektywy stanowcze, inny charakter operatora dyrektywalnego niż inne (nakazy,
zakazy, mocne dozwolenia)
Normy prawne - z sankcją instytucjonalną (kontrowersyjne)
3. Budowa normy prawnej
1. Jednorodna struktura normy:
Hipoteza - Dyspozycja - Sankcja (Hans Kelsen)
- norma atomem prawa, w normie muszą być wszystkie istotne cechy prawa
2. Konstrukcja norm sprężonych
Hipoteza -> Dyspozycja ^ v = hipoteza -> dyspozycja
norma sankcjonowana znaczniki norma sankcjonująca
3. Hipoteza -> Dyspozycja (Hart)
4. hipoteza -> Dyspozycja (Kelsen, skrajna koncepcja)
Pojęcie systemu prawa
I Co może być elementem systemu prawa?
II Sposób uporządkowania elementów.
I System - uporządkowany zbiór elementów.
a) Elementami systemu prawa są normy prawne
b) Akty prawne
c) Reguły prawne, zasady prawne i orzecznictwo
a) Normy dzielą się na:
- sankcjonowane
- sankcjonujące
c) Stan faktyczny w prawie precedensowym dzieli się na:
- ratio decidendi
- kwestie mające znaczenie dla orzeczenia
- obiter dictum
- kwestie nie mające tego znaczenia
Overruling
- przełamanie precedensu
II a)
Hans Kelsen
był zwolennikiem pojęcia prawa, jako systemu norm (normatywizm).
1. Krytyka zastanej tradycji prawnej i pozytywistycznej
* odrzuca prawo natury i dotychczasowy pozytywizm
* krytykuje realizm prawny (jurysprudencję interesów)
nie respektują dualizmu (rozdziału) bytu i powinności
mieszają elementy faktyczne (bytu) i formalne (powinności)
np. Bóg w prawie natury i suweren
de facto
w prawie pozytywnym
2. Założenia
a) istota prawa sprowadza się do powinności prawnej (
sollen
)

zakłada rygorystyczny dualizm
bytu i powinności

prawo jest czystą powinnością
b) powinności prawne wyrażane są wyłącznie za pomocą norm

wyrazem powinności jest norma
- norma jest konstruktem interpretacyjnym
c) aby zdefiniować pojęcie normy trzeba odwołać się do systemu prawa

norma prawna nie
istnieje sama przez się, istnieje w szerszym kontekście tj. systemie
- jeśli norma daj się umieścid w systemie to jest to norma obowiązującego prawa
3. Podzielił systemy prawa na 3 modele wg. 2 kryteriów: zasady rządzącej uporządkowaniem norm
i charakteru normy najwyższej
- statyczny - powiązania inferencyjno-treściowe: norma hierarchicznie niższa wynika z normy
hierarchicznie wyższej. Jako normę
najwyższą
uznał nakaz rozumu praktycznego.
Nakaz rozumu praktycznego - działaj tylko wedle takiej maksymy, którąbyś chciał, aby stała się
prawem powszechnym.
- dynamiczny - powiązania formalno-kompetencyjne: norma hierarchicznie wyższa daje innemu
podmiotowi kompetencje na wydanie normy hierarchicznie niższej. Nie ma tutaj normy najwyższej,
tylko
podstawowa
(Grundnorm)
. Jest ona fikcyjna - w praktyce zakładałaby istnienie normy
zawartej w systemie prawnym, a dającym kompetencje na jego stworzenie. Problem: nie ma końca,
ponieważ nie zakłada żadnej innej treści norm poza nadaniem kompetencji.
- mieszany
b)
Herbert Hart
Wszystkie reguły prawne są regułami społecznymi. O regule społecznej można mówić, gdy zdane
zostaną testy zewnętrznego i wewnętrznego punktu widzenia.
- zewnętrznego - gdy osoby nieobjęte danym zachowaniem zauważają regularność.
- wewnętrznego - kiedy osoby czują się zobowiązane do wykonywania danej czynności.
Reguły prawne charakteryzują się podziałem na reguły pierwotne, które nakładają na obywateli
prawa i obowiązki oraz reguły wtórne, które dzielą się na reguły:
- uznania - jakie pierwotne reguły są prawne, a jakie nie.
- rozstrzgania - jak stosować reguły pierwotne (np. w przypadku kolizji)
- zmiany - w jaki sposób zmieniać (wprowadzać i usuwać) reguły pierwotne
Przyjęcie sprzeczności powoduje eksplozję - prawdziwość wszystkich zdań.
Intuicja porządku zakłada tendencję myślenia o systemie prawnym niesprzecznym (bez
niezgodności), zupełnym.
O - powinno być tak, że...
p - ciąg dalszy
O
p
¬O
p
- sprzeczność
O
p
O
¬p
- niezgodność
W systemie prawnym znacznie częściej dochodzi do niezgodności niż do sprzeczności.
Niezgodność:
- formalna - dwie normy, których nie można równocześnie spełnić
- prakseologiczna - jedna norma niweczy działanie drugiej
Zupełność systemu prawa:
- zupełność obowiązywania prawa - o dowolnej normie można powiedzieć, czy obowiązuje w
systemie, czy nie (czy jest prawna)
- zupełność proceduralna - organ prawny jest w stanie rozstrzygnąć każdą przedstawioną mu
sprawę
- zupełnosć kwalifikacyjna - o dowolnym zachowaniu mozna powiedzieć, że jest nakazane,
zakazane czy dozwolone
Luki w prawie:
- logiczne - występuje niezgodność norm
- konstrukcyjne
- aksjologiczne (pozorne) - ocena danego systemu prawa. Ma dwie formy:
contra legem
- coś
powinno być uregulowane inaczej;
extra legem -
coś powinno być uregulowane, a nie jest
Fikcja prawna:
- idealizacyjny charakter pojęcia systemu, jako niesprzecznego, zupełnego
- pojęcie racjonalnego prawodawcy, charakteryzującego się niesprzeczną, najlepszą wiedzą,
opierającego się na uporządkowanym systemie ocen, nie tworzącego norm sprzecznych itd.
Typy systemów prawa:
1. stanowiony -
civil law
– na fundamentach rzymskiego (łaciński)
- pozytywizm prawniczy – źródłem prawa są wyłącznie normy stanowione przez suwerena
(w Rzymie tak naprawdę podstawą były precedensy, które układano)
- przechodzi kryzys – jest niedostosowany do zmiennej rzeczywistości i rozwoju cywilizacyjnego
2. precedensowy -
common law
- w Anglii od XIII / w USA XIX/XX
- orzeczenia sądowe mogą stawać się precedensami
precedens wypełnia lukę * istnieje praw

stanowione + ustawodawstwo stanowe, federalne
3. mieszany
- w Japonii po II wojnie / w Chinach

- w Skandynawii (Dania, Szwecja, Norwegia)
wzorce amerykańskie + europejskie (gł. Niemieckie)

stanowione + elementy precedensowego
Prawo naturalne:
- wynika z natury
- reguluje ludzkie zachowania, myśli, "duszę"
- uzasadnienie sankcji nie jest potrzebne, gdyż biorąc pod uwagę jego źródło w naturze nie można z
nim dyskutować, ani go podważać.
Pozytywizm prawniczy:
1. Geneza pozytywizmu prawniczego:
Wiąże się z rewolucją przemysłową. Dotychczas ludzie podporządkowani byli całkowicie naturze -
żyli dostosowując się do cykli dnia i nocy, pór roku. Trudny i niebezpieczny był transport, co
wpływało na małą poziomą ruchliwość społeczną. Takie warunki sprzyjały rozwoju prawa
naturalnego, miejscowego. Dzięki rewolucji umożliwiono życie w nocy, a więc uniezależniono się
od natury oraz ułatwiono transport, a co za tym idzie rozwój handlu. W związku z tym różnice w
prawie zaczęły przeszkadzać, prawo wymagało konsolidacji. Aby do tego doszło, należało
ustanowić suwerena, jakim stał się władca oraz spisać prawo, by sądy orzekały jednakowo.
2. Prawo pozytywne:
- tworzą ludzie, w wyniku jednostronnych, władczych decyzji suwerennej władzy, np. organów
państwa lub z ich upoważnienia. Suweren ma nieograniczoną wolność w tworzeniu prawa
- dotyczy tylko obserwowanych, zewnętrznych zachowań ludzi - tzw. czynów
- sankcja może być kwestionowana
- jest systemem norm ogólnych, stworzonym na podstawie źródeł prawa, który powinien być
zupełny i niesprzeczny
- jedynym źródłem prawa jest prawo stanowione
- normy zabezpieczone są sankcją
- musi zmierzyć się z problemem stworzenia podziałów względem prawa, tworzyć cenzusy, które
mozna uzasadnić i uznać za zgodne z prawem
- prawo jest systemem niezależnym od moralności i innych systemów normatywnych. Norma
obowiązuje nawet wtedy, gdyby okazało się, że jest niesłuszna, nieracjonalna lub niezgodna z
innymi pozaprawnymi regułami (teza o rozdziale prawa od moralności)
- sąd musi orzekać w świetle ustanowionego prawa, nawet w razie moralnego sprzeciwu wobec
jego treści, tak samo jak organy funkcjonować wobec ustawy. Sąd w zasadzie nie interpretuje
prawa, tylko je przedstawia
- sądy etyczne, inaczej niż sądy o faktach, nie mogą być dokonywane na podstawie racjonalnej
argumentacji, świadectw lub dowodów
- głównymi metodami analizy prawa są językowo-logiczne metody analityczne, a podstawowym
zadaniem prawnika jest egzegeza tekstów prawnych: ich opracowywanie, systematyzowanie,
wykładnia. Należy więc odróżniać analizę znaczeń pojęć prawnych od badań historycznych lub
socjologicznych oraz od krytycznej analizy prawa
- podstawowym obowiązkiem organów państwa i obywateli jest przestrzeganie prawa, nawet
niesłusznego lub niezgodnego z innymi pozaprawnymi regułami
- główną wartością chronioną jest pewność obrotu prawnego, najważniejszą wartością prawa i
porządku prawnego jest ich bezpieczeństwo
3. Kryzys pozytywizmu wynika z:
- rosnącej nieskuteczności regulacji prawnych
- pogłębiającej się jurysdyzacji stosunków społecznych - ludzie przestają wierzyć w zwyczajowe
stosunki społeczne, ponieważ chcą mieć spisane prawo, na którym mogą się realnie opierać. W
związku z tym prawo zaczęło regulować coraz więcej dziedzin życia
- inflacji przepisów prawnych - utraty wartości poszczególnych przepisów. Przykładem może być
na to chwalenie się parlamentu ilością ich wprowadzonych
- zbytniej koncentracji na funkcji deontologicznej prawa, tj. na takiej organizacji tworzenia i
stosowania prawa, która zapewnia ich zgodność z regułami. Powodowało to zmianę priorytetu z
samej treści prawa, na rzecz tego, czy prawidłowo jest uchwalane i stosowane
- niewystarczającej reflekcji nad instrumentalną funkcją prawa, tj. na roli prawa w celowym
kształtowaniu struktur i interakcji społecznych
- istnienia sprzeczności pomiędzy autorytatywną strukturą pozytywistycznie definiowanego prawa,
a faktem, ze prawo stało się jednym z instrumentów demokratyzacji i liberalizacji stosunków
społecznych. Chodzi o niezgodność żyjących w demokratycznym i liberalnym świecie ludzi na
autorytatywny, narzucający charakter prawa pozytywistycznego
4. Miękki pozytywizm
- państwo nie jest jedynym twórcą prawa. Obok państwa istniają ine autorytety prawotwórcze, np.
wspólnoty międzynarodowe, regionalne czy lokalne
- system prawa nie składa się z ogólnych rozkazów suwerena, ale z różnych rodzajów reguł
prawnych
- system prawa nie jest koniecznie zupełny i niesprzecznym - stosowanie prawa nie polega na
prostym wnioskowaniu sylogistycznym, gdzie stan faktyczny jedynie subsumowany do reguły
prawnej (być może wynika to z samego orzeczenia sędziego, ale dojście do tego orzeczenia
niekoniecznie). Stosowanie prawa ma charakter argumentacyjny
- prawo nie jest neutralne aksjologicznie, a rozdział prawa i moralności nie jest całkowity i
bezwzględny (np. prawo rążąco niesprawiedliwe nie jest prawem)
5. Pozytywizm kontynentalny:
- metoda formalno-dogmatyczna
a) element formalny: sylogizm prawniczy - prawnik posługuje się tylko myśleniem logicznym
b) element dogmatyczny: przedmiotem interpretacji prawniczej może być tylko prawo pozytywne -
prawnik podlega bezwzględnie ustawie (zasada rządów prawa)
c) nacisk na siatkę pojęciową
6. Pozytywizm anglosaski
Rozkazowa teoria prawa J. Austina
- prawo jest ogólnym rozkazem władzy popartym groźbą
a) prawem w dosłownym i właściwym sensie jest reguła zachowania ustanowiona dla jakiejś
myślącej istoty przez inną myślącą istotę, mającą nad tą pierwszą władzę
b) prawem we właściwym sensie jest to ustanowione przez:
- Boga dla człowieka
- politycznych zwierzchników (prawo pozytywne)
- osoby nie działające w charakterze suwerena